IPSET Hesaplayıcı — Esansiyel Trombositozda Risk Sınıflaması
Hazırlayan: Doç. Dr. Mahmut Bakır Koyuncu
Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi, Hematoloji Bilim Dalı
Kemik İliği Nakli ve Hücresel Tedavi Ünitesi
https://drmahmutbakirkoyuncu.com/hakkimda/
Bilgi / randevu: WhatsApp +90 553 533 88 53
ET risk sınıflaması için karar destek aracıdır; klinik karar hekime aittir.
IPSET hesaplayıcı, esansiyel trombositemi (ET) tanılı hastalarda tromboz riskini ve sağkalım beklentisini tek veri girişiyle hesaplamak için hazırlanmış ücretsiz bir karar destek aracıdır. Yaş, geçirilmiş tromboz öyküsü, JAK2 V617F durumu, kardiyovasküler risk faktörleri ve lökosit sayısı girildiğinde araç üç prognostik modeli birlikte çalıştırır: revize IPSET-tromboz, orijinal IPSET-tromboz ve genel sağkalım için IPSET. Sonuç ekranında hastanın düştüğü risk kategorisi, o kategori için yayınlanmış yıllık tromboz hızı ve puanların tek tek dökümü yer alır.
Sayfanın devamında iki bölüm daha bulunur: kime aspirin, kime sitoredüktif tedavi verileceğini özetleyen kılavuz bölümü ve tanıdan ikinci sıra tedaviye uzanan esansiyel trombositemi tedavi algoritması. Araç hekimler için tasarlanmıştır; hasta bilgilendirme metni değildir.
IPSET hesaplayıcı nasıl kullanılır?
- Skorlar tanı anındaki verilerle geliştirilmiştir. Hesaplamayı tanı anındaki yaş, lökosit sayısı ve tromboz öyküsüyle yapmak modelin geliştirildiği koşula uygundur.
- JAK2 V617F sonucu henüz gelmediyse “bilinmiyor” seçeneğini işaretleyin. Bu durumda araç revize IPSET-tromboz kategorisi yerine konvansiyonel iki basamaklı sınıflamayı gösterir ve sonuç geldiğinde yeniden değerlendirme uyarısı verir.
- CALR ve MPL mutasyonu taşıyan hastalar ile üçlü negatif olgular bu modellerde JAK2 negatif kabul edilir.
- Lökosit sayısı yalnızca sağkalım skorunda kullanılır. Boş bırakılırsa tromboz modelleri yine hesaplanır.
- Kardiyovasküler risk faktörü (hipertansiyon, diyabet, sigara) revize modelde kategoriyi değiştirmez; o kategori içindeki yıllık tromboz hızını belirler. Bu nedenle mutlaka işaretlenmelidir.
- Risk kategorisi zamanla değişir. Yeni bir tromboz olayı veya hastanın 60 yaşını geçmesi kategoriyi yükseltir; bu durumlarda hesaplamayı tekrarlayın.
IPSET ve IPSET-tromboz Hesaplayıcı
Esansiyel trombositemide (ET) tromboz riski ve sağkalım için uluslararası prognostik skorlar. Tek veri girişiyle revize IPSET-tromboz, orijinal IPSET-tromboz ve IPSET (sağkalım) modellerinin üçünü birlikte hesaplar.
Skorlar tanı anında, DSÖ ölçütleriyle ET tanısı doğrulanmış hastalar için geliştirilmiştir. Pre-fibrotik miyelofibroz, polisitemia vera ve reaktif trombositozda geçerliliği farklıdır.
Sağkalım modelinde eşik ≥60, tromboz modellerinde >60 yaştır (yayınlara birebir uygun).
Yalnızca IPSET sağkalım skorunda kullanılır (eşik ≥11 ×10⁹/L).
Majör arteriyel veya venöz olay. Herhangi bir yaşta tromboz öyküsü, revize modelde tek başına yüksek risk demektir.
CALR ve MPL mutasyonları ile üçlü negatif olgular bu modellerde JAK2 negatif kabul edilir.
Orijinal IPSET-tromboz skoruna 1 puan ekler; revize modelde kategoriyi değiştirmez, yıllık tromboz hızını belirler.
Revize IPSET-tromboz kategorisi nasıl belirlendi
Orijinal IPSET-tromboz (Barbui 2012)
IPSET — sağkalım (Passamonti 2012)
Revize IPSET-tromboz kategorilerine göre yıllık tromboz hızı
Değerler, revize IPSET-tromboz kohortunda (1019 DSÖ tanılı ET hastası) bildirilen yıllık tromboz hızlarıdır. Hesaplama yaptığınızda hastanızın düştüğü çubuk vurgulanır.
| Risk kategorisi | Tanım | Yıllık tromboz — KV risk yok | Yıllık tromboz — KV risk var |
|---|---|---|---|
| Çok düşük | Yaş ≤60, tromboz öyküsü yok, JAK2 negatif | %0,44 | %1,05 |
| Düşük | Yaş ≤60, tromboz öyküsü yok, JAK2 pozitif | %1,59 | %2,57 |
| Orta | Yaş >60, tromboz öyküsü yok, JAK2 negatif | %1,44 | %1,64 |
| Yüksek | Herhangi bir yaşta tromboz öyküsü veya yaş >60 ile birlikte JAK2 pozitifliği | %2,36 | %4,17 |
Çok düşük risk grubunun tromboz hızı, yaş uyumlu genel popülasyona yakındır. Her iki IPSET-tromboz modeli de arteriyel olayları öngörmede venöz olaylardan daha başarılıdır; İspanya ET kayıt sisteminde (1366 hasta) venöz tromboz öngörüsü gösterilememiştir.
IPSET sağkalım gruplarına göre medyan genel sağkalım
| Risk grubu | IPSET puanı | Medyan genel sağkalım |
|---|---|---|
| Düşük | 0 | Medyana ulaşılmadı |
| Orta | 1–2 | 24,5 yıl |
| Yüksek | 3–4 | 13,8 yıl |
Puanlama: yaş ≥60 (2 puan), lökosit ≥11 ×10⁹/L (1 puan), tromboz öyküsü (1 puan). Model 867 DSÖ tanılı ET hastasında geliştirilmiş, biri Almanya (132 hasta) diğeri Fransa (234 hasta) kaynaklı iki bağımsız kohortta doğrulanmıştır. IPSET sağkalımı öngörür; post-ET miyelofibroz gelişimini öngörmez.
Orijinal IPSET-tromboz puanlaması
| Değişken | Puan |
|---|---|
| Yaş >60 yıl | 1 |
| Kardiyovasküler risk faktörü (HT, DM, sigara) | 1 |
| Tromboz öyküsü | 2 |
| JAK2 V617F pozitifliği | 2 |
| Risk grubu | Puan | Yıllık tromboz hızı |
|---|---|---|
| Düşük | <2 | %1,03 |
| Orta | 2 | %2,35 |
| Yüksek | >2 | %3,56 |
Model 1220 hastada (geliştirme, iç ve dış doğrulama kohortları) konvansiyonel iki basamaklı modele (düşük %0,95 — yüksek %2,86 hasta/yıl) üstün bulunmuştur.
Kime aspirin, kime sitoredüktif tedavi?
IPSET skorları tedaviyi tek başına belirlemez; tedavi kararının çatısını kurar. Aşağıdaki özet, revize IPSET-tromboz kategorileri ile ELN ve NCCN önerilerinin kesiştiği noktaları derler. Doz ve süre kararı hastanın kanama riski, eşlik eden hastalıkları, gebelik planı ve tercihleriyle bireyselleştirilir.
| Revize IPSET-tromboz kategorisi | Antitrombotik tedavi | Sitoredüktif tedavi |
|---|---|---|
| Çok düşük | Rutin aspirin zorunlu değil. Mikrovasküler semptom (eritromelalji, baş ağrısı, parestezi, geçici görme bulanıklığı) veya kardiyovasküler risk faktörü varsa günde tek doz düşük doz aspirin. Aksi halde izlem savunulabilir. | Endike değil |
| Düşük | Günde tek doz düşük doz aspirin. Semptom sürerse veya kardiyovasküler risk faktörü eşlik ediyorsa günde iki doz düşünülebilir. | Endike değil |
| Orta | Günde tek doz düşük doz aspirin. | Rutin değil; yalnızca seçilmiş olguda (aşağıya bakınız) |
| Yüksek | Aspirin; arteriyel olay öyküsü, JAK2 pozitifliği veya kardiyovasküler risk faktörü eşliğinde günde iki doz makul. Venöz tromboz öyküsünde aspirin yerine (ya da endikasyon varsa birlikte) sistemik antikoagülasyon. | Endike — aspirinle birlikte |
Aspirin başlamadan önce üç kontrol
- Aktif kanama, peptik ülser öyküsü, antikoagülan kullanımı ve trombositopeni ayrıca değerlendirilir.
- JAK2 negatif, düşük riskli hastada aspirinin yararı gösterilmemiştir; retrospektif serilerde tromboz oranını düşürmezken kanamayı artırdığı bildirilmiştir. Bu grupta "her ET hastasına aspirin" alışkanlığından kaçınmak gerekir.
- Günde iki dozun gerekçesi farmakodinamiktir: ET'de trombosit döngüsü hızlandığı için tek doz aspirin 24 saat boyunca tromboksan baskısını sürdüremez (ARES çalışması). Klinik sonlanımla kanıtlanmış bir üstünlük henüz yoktur; karar semptom ve risk yüküne göre verilir.
Sitoredüktif tedavi endikasyonları
Birincil endikasyon yüksek risk kategorisidir; ancak aşağıdaki durumlar skordan bağımsız olarak sitoredüksiyonu gündeme getirir:
- Revize IPSET-tromboz yüksek risk: herhangi bir yaşta tromboz öyküsü veya yaş >60 ile JAK2 pozitifliği birlikteliği.
- Trombosit >1500 ×10⁹/L (kanama riski) veya aspirin/antikoagülasyon başlanması gereken hastada aşırı trombositoz.
- Aspirine yanıt vermeyen, yaşam kalitesini bozan mikrovasküler semptomlar.
- Progresif lökositoz, progresif splenomegali, belirgin konstitüsyonel semptomlar.
- Kontrol altına alınamayan kardiyovasküler risk birlikteliğinde, orta risk grubunda bireysel karar.
Tedavi hedefi: trombosit sayısını <400 ×10⁹/L ve lökosit sayısını normal aralığa çekmek; hedefe ulaşmaktan çok semptomsuz ve olaysız seyri tolere edilebilir dozla sürdürmek esastır.
İlaç seçimi
Hidroksiüre direnci / intoleransı (ELN ölçütleri)
Aşağıdakilerden birinin varlığı yeterlidir; bu durumda ikinci sıra tedaviye geçilir:
- 3 ay boyunca ≥2 g/gün (80 kg üzerinde 2,5 g/gün) doza karşın trombosit >600 ×10⁹/L.
- Herhangi bir dozda trombosit >400 ×10⁹/L iken lökosit <2,5 ×10⁹/L.
- Herhangi bir dozda trombosit >400 ×10⁹/L iken hemoglobin <10 g/dL.
- Yanıt sağlayan en düşük dozda bacak ülseri, kabul edilemez mukokütanöz toksisite veya hidroksiüre ateşi.
Özel durumlar
- Gebelik: hidroksiüre ve anagrelid kontrendikedir; sitoredüksiyon gerekiyorsa interferon tercih edilir. Düşük doz aspirin çoğu gebede sürdürülür; önceki tromboz veya gebelik komplikasyonu öyküsünde düşük molekül ağırlıklı heparin eklenmesi değerlendirilir.
- Venöz tromboz öyküsü: antikoagülasyon süresi olayın provoke olup olmamasına, splanknik tutuluma ve kanama riskine göre belirlenir; IPSET-tromboz modelleri venöz olayları öngörmede zayıftır, karar skordan bağımsız verilir.
- Cerrahi ve girişimler: perioperatif dönem ET'de tromboz riskinin arttığı bir penceredir; sitoredüksiyon ve antitrombotik plan girişim öncesinde gözden geçirilmelidir.
- Değiştirilebilir tek risk bileşeni: hipertansiyon, diyabet, hiperlipidemi ve sigara. Skorun düşürülebilen kısmı burasıdır ve her vizitte ele alınmalıdır.
Esansiyel trombositemide tedavi algoritması
Tanıdan ikinci sıra tedaviye kadar karar sırası. Kutulardaki eşikler ve ilaç seçimleri yukarıdaki bölümlerde gerekçeleriyle açıklanmıştır.
1Tanıyı sağlamlaştır
- Reaktif trombositozu dışla (demir eksikliği, enfeksiyon–inflamasyon, malignite, splenektomi, kanama).
- JAK2 V617F, negatifse CALR ve MPL; üçlü negatif olguda klonalite ve diğer nedenler yeniden değerlendirilir.
- Kemik iliği biyopsisi: pre-fibrotik miyelofibroz ayrımı için gereklidir; pre-PMF'nin tromboz ve progresyon seyri farklıdır.
- BCR::ABL1 taraması ile kronik miyeloid lösemiyi dışla.
2Risk sınıflaması yap
Revize IPSET-tromboz ile kategoriyi belirle (yaş, tromboz öyküsü, JAK2). Kardiyovasküler risk faktörlerini, trombosit düzeyini ve mikrovasküler semptomları ayrıca kaydet; bunlar kategoriyi değiştirmez ama tedaviyi değiştirir. Sağkalım beklentisi için IPSET skorunu hesapla.
3Sitoredüksiyon gerekiyor mu?
Yüksek risk kategorisine ek olarak şu durumlarda da başlanır: trombosit >1500 ×10⁹/L, aspirine dirençli mikrovasküler semptom, progresif lökositoz veya splenomegali, belirgin konstitüsyonel semptom, antikoagülasyon gereken hastada aşırı trombositoz. Yanıt yoksa "gerek yok" değil, "henüz gerekmiyor" olarak izle; kategori zamanla değişir (60 yaş, yeni tromboz, yeni KV risk).
4Yanıtı ve toleransı değerlendir
Hemogram, semptomlar ve yan etkiler izlenir. ELN ölçütlerinden biri karşılanıyorsa (3 ay ≥2 g/gün doza karşın trombosit >600; trombosit >400 iken lökosit <2,5 veya Hb <10; yanıt dozunda bacak ülseri veya kabul edilemez mukokütanöz toksisite) hidroksiüre direnci/intoleransı vardır.
5Her vizitte sürdürülecekler
- Kardiyovasküler risk faktörlerinin tedavisi — riskin değiştirilebilir tek bileşeni.
- Risk kategorisinin yeniden değerlendirilmesi; yeni tromboz veya 60 yaşın geçilmesi kategoriyi yükseltir.
- Anemi, artan lökosit, splenomegali, konstitüsyonel semptom: post-ET miyelofibroz veya lösemik dönüşüm açısından uyarıcıdır; kemik iliği değerlendirmesi gündeme gelir.
- Girişim ve cerrahi öncesi antitrombotik ve sitoredüktif planın gözden geçirilmesi.
Kaynaklar: Passamonti F, ve ark. Blood. 2012;120:1197–1201 (IPSET, sağkalım). Barbui T, ve ark. Blood. 2012;120:5128–5133 (IPSET-tromboz). Barbui T, ve ark. Blood Cancer J. 2015;5:e369 (revize IPSET-tromboz). Haider M, ve ark. Am J Hematol. 2016 (Mayo Clinic doğrulaması, 585 hasta). Álvarez-Larrán A, ve ark. HemaSphere. 2023 (İspanya ET kayıt sistemi, 1366 hasta).
Tedavi bölümü kaynakları: Barbui T, ve ark. Leukemia. 2018 (ELN yönetim önerileri). NCCN Miyeloproliferatif Neoplazmlar Kılavuzu. Cortelazzo S, ve ark. N Engl J Med. 1995 (yüksek riskli ET'de hidroksiüre). Harrison CN, ve ark. N Engl J Med. 2005 (PT-1). Gisslinger H, ve ark. Blood. 2013 (ANAHYDRET). Rocca B, ve ark. Blood. 2020 (ARES, aspirin doz aralığı). Harrison CN, ve ark. Blood. 2017 (MAJIC-ET). Mesa R, ve ark. Lancet Haematol. 2025;12:e862–e875 (SURPASS-ET); FDA onayı 31 Ağustos 2026.
Bu araç hekimler için karar desteği amacıyla hazırlanmıştır; tedavi kararının yerine geçmez. Tedavi seçimi hastanın kanama riski, trombosit düzeyi, kazanılmış von Willebrand sendromu varlığı, gebelik durumu, eşlik eden hastalıkları ve tercihleri ile birlikte bireyselleştirilmelidir.
Hazırlayan: Doç. Dr. Mahmut Bakır Koyuncu — Hematoloji, Kök Hücre Nakli ve Hücresel Tedaviler.
Esansiyel trombositemide risk sınıflaması neden önemli?
Esansiyel trombositemide tedavinin birincil amacı trombotik komplikasyonları önlemektir; hastalığın sağkalım üzerindeki etkisi çoğu hastada sınırlıdır. Bu nedenle tedavi kararı sağkalım skoruna değil, tromboz riskine göre verilir. Uzun yıllar boyunca yalnızca yaş ve tromboz öyküsüne dayanan iki basamaklı sınıflama kullanıldı. JAK2 V617F mutasyonunun ve kardiyovasküler risk faktörlerinin bağımsız katkısının gösterilmesiyle önce IPSET-tromboz, ardından dört kategorili revize IPSET-tromboz geliştirildi.
Revize modelin pratikteki asıl kazancı, yıllık tromboz hızı yaş uyumlu genel popülasyona yakın olan çok düşük riskli grubu ayırabilmesidir. Bu hastalarda gereksiz aspirin ve sitoredüktif tedaviden kaçınmak mümkün hale gelir. Aynı şekilde, ileri yaşın tek olumsuz değişken olduğu orta risk grubunda sitoredüksiyonun rutin olarak gerekmediği gösterilmiştir. IPSET hesaplayıcı bu ayrımları tek ekranda görünür kılar.
Sık sorulan sorular
IPSET ile IPSET-tromboz arasındaki fark nedir?
IPSET genel sağkalımı öngörür ve yaş, lökosit sayısı ile tromboz öyküsünü puanlar. IPSET-tromboz ise gelecekteki damarsal olayları öngörür; JAK2 V617F mutasyonunu ve kardiyovasküler risk faktörlerini de hesaba katar. Tedavi kararında kullanılan model tromboz modelidir; sağkalım skoru hastayı bilgilendirmede ve izlem yoğunluğunu belirlemede yardımcı olur.
Revize IPSET-tromboz neden dört kategori kullanır?
2015 revizyonunda kardiyovasküler risk faktörü kategori tanımından çıkarıldı ve yerine yaş, tromboz öyküsü ve JAK2 durumu üçlüsü konuldu. Ortaya çıkan dört kategori: çok düşük risk (60 yaş altı, tromboz öyküsü yok, JAK2 negatif), düşük risk (60 yaş altı, tromboz öyküsü yok, JAK2 pozitif), orta risk (60 yaş üstü, tromboz öyküsü yok, JAK2 negatif) ve yüksek risk (herhangi bir yaşta tromboz öyküsü ya da 60 yaş üstü ve JAK2 pozitif). Yıllık tromboz hızları bu sıralamada belirgin biçimde artar.
Esansiyel trombositemide sitoredüktif tedavi kime başlanır?
Öncelikle yüksek risk kategorisine, yani herhangi bir yaşta tromboz öyküsü olan ya da 60 yaş üstünde JAK2 pozitif hastalara. Bunun dışında trombosit sayısı 1500 ×10⁹/L üzerindeyse, aspirine yanıt vermeyen mikrovasküler semptomlar varsa, progresif lökositoz veya splenomegali gelişmişse ve belirgin konstitüsyonel semptom varsa skordan bağımsız olarak gündeme gelir. Birinci sıra ilaç çoğu hastada hidroksiüredir; genç hastada ve gebelik planında interferon tercih edilir.
Her esansiyel trombositemi hastasına aspirin verilmeli mi?
Hayır. JAK2 negatif, 60 yaş altı ve tromboz öyküsü olmayan hastalarda aspirinin tromboz riskini azalttığı gösterilememiş, buna karşılık kanama riskini artırdığı bildirilmiştir. Bu grupta aspirin kararı mikrovasküler semptomların ve kardiyovasküler risk faktörlerinin varlığına göre verilir. Ayrıca trombosit sayısı yaklaşık 1000–1500 ×10⁹/L üzerindeki hastalarda kazanılmış von Willebrand sendromu araştırılmadan aspirin başlanmamalıdır.
Skoru ne sıklıkla yeniden hesaplamalıyım?
Modeller tanı anı için geliştirilmiştir, ancak risk sabit değildir. Hasta 60 yaşını geçtiğinde, yeni bir arteriyel veya venöz olay yaşandığında, yeni bir kardiyovasküler risk faktörü eklendiğinde ya da tedavi değişikliği planlandığında IPSET hesaplayıcı ile yeniden değerlendirme yapılması uygundur.
Bu araç pre-fibrotik miyelofibrozda kullanılabilir mi?
Skorlar Dünya Sağlık Örgütü ölçütleriyle tanısı doğrulanmış esansiyel trombositemi hastalarında geliştirilmiştir. Pre-fibrotik miyelofibrozda IPSET-tromboz skorunun tromboz riskini öngördüğü gösterilmiş olmakla birlikte mutlak oranlar farklıdır ve hastalığın progresyon seyri ayrışır. Bu nedenle kemik iliği biyopsisiyle ayrımın yapılmış olması gerekir.
İlgili araçlar: IPSS-R hesaplayıcı (miyelodisplastik sendrom) · DIPSS-Plus hesaplayıcı (miyelofibroz) · MIPSS70+ v2.0 hesaplayıcı (miyelofibroz)

